За отоманските белези на современата македонска култура

Една од лажните дилеми кои се отвараат во последно време, како последица на тн. „антиквизација”, е дилемата дали Македонците се антички или словенски. Колку што за отварањето на оваа дилема вината е во оние кои се иницијатори на “антиквизацијата” и пропагирањето на античкиот наратив, толкава е и вината кај оние кои слепо ја напаѓаат оваа позиција бранејќи го исклучиво словенскиот наратив.

Иако според развојот на засебните приказни се чини дека античкиот и словенскиот наратив имаат супстанцијална разлика, сепак во основа тоа се два многу слични приоди кон дефинирањето на македонската нација или етничка заедница. Двата се етногенетски наративи, земајќи ја здраво за готово тезата дека некои племиња од минатото се основата на она што „ние” сме денес, т.е. дека директното потекло води од едните или од другите племиња.

Дебатите за „идентитетот” страдаат од многу терминолошки нејаснотии (во врска со амбивалентно значење на зборот „идентитет”). Згора на тоа, тврдењата дека денешните Македонци се антички и/или словенски е методолошки погрешна од аспект на занемарувањето на општествената динамика која довела до формирање на денешната македонска нација или македонскиот етникум.

Она што се Македонците денес не е одредено од крвта и гените, туку од културата и социјализацијата. Одговорот на прашањето „кои сме” не лежи само во историските списи или археолошките наоди, туку во секојдневните навики, начинот на кој општеството функционира и, на крајот на краиштата, во перцепцијата не само на самите себе си, туку и во перцепцијата на странците.

Во таа смисла, историјата и археологијата без нивно комбинирање со други дисциплини многу малку ни кажуваат за тоа „кои сме”. Тие, доколку се ослободени од политичката мисија (којашто во моментот ја имаат) можат единствено да ни кажат за тоа кои биле луѓето кои живееле на овие простори пред нас. Но, историскиот пристап соединет со етнографските, антрополошките и социолошките методи многу поефикасно може да помогне во мапирањето на една култура и еден народ. Значи, она што е важно е општествената динамика и сензибилитетот при нејзиното проучување, а не конструираната етногенеза.

Самата општествена динамика на Балканот довела до трансформација и кај домородното население (меѓу нив и Античките Македонци) и кај доселените и потоа покрстени варварски доселеници (меѓу нив и словенските племиња). Главен фактор на обликување на културата на населението на овие простори не биле овие племиња, туку субјектите на политичка моќ (во прв ред Римската и субсеквентно Источната римска империја т.е. Византија и по неа Отоманската империја). Особено важен и занемарен период од историјата кој неповратно го променил овдешниот културен код е отоманскиот период, кој на оваа територија траел од 14-иот век, па се' до пред деведесет и пет години. Тоа ме води до главната поента во овој текст – огромната важност на отоманското наследство.

Марија Тодорова, авторката која го обвини Западот за „балканизам” (концепт сличен на Саидовиот „ориентализам”), во исто време им упати критика на балканските историографии и генерално на општествените науки дека го запоставуваат сопственото отоманско минато и наследството кое го имаат стекнато од тој период. Дека така е – ако се погледнат пошироките контексти на националните истории на Балканот – може да се види од фактот дека неколкувековната историја и државност (како дел од државната формација наречена Отоманска империја) е сведена на синтагмата “турско ропство” (на грчки “туркократиа”). Перцепцијата на овој период е испреплетена со митови и авто-виктимизација (лошите Турци и добрите поробени рисјани) под влијание како на националистичкиот сентимент и потребата за морално издигнување на национализмот (митовите за „истрајноста” и „вербата”), но и од комунистичкиот мит за опресираниот народ и народното ослободување.

При испитувањето на улогата на отоманската историја и отоманското наследство во формирањето на денешниот „идентитет”, барем во Македонија, се чини дека многу работи се забораваат. Сепак, балканските народи се блиски до отоманската култура многу повеќе од што сакаат да бидат. На пример, сите балкански јазици примиле голем број на турцизми. Освен во јазикот, заеднички се и многу невербални начини на комуникација (ц-ц-кањето како знак на негодување, одредени гестикулации, плукањето во знак на негодување, држењето и потпирањето на коленото кога сакаме да бидеме сериозни). Друг пример кој се однесува на животот на микро-ниво е кујната: сите “наши” специјалитети се отомански: сарма, мусака, бурек, боза итн. Дома не јадеме антички или словенски специјалитети; јадеме мрсна отоманска храна, пиеме турско (отоманско) кафе и понекогаш се заблажуваме со локум, тулумба и боза. Главната институција на социјализација и место каде се креира јавното мислење и во урбаните и во руралните средини, кафеаната (таква каква што си е, термин кој не се преведува ни со ресторан ни со бар, туку само со “кафана”) датира од отоманскиот период. Сличен е и начинот на политичко претставување: етничките партии и политичката улога на верските заедници и нивните главешини е аналогна со поделбата по верски и подоцна етнички линии во отоманскиот период. Договарањето на најбитните работи вон институциите (политичкиот дијалог „на маса”) е аналоген на т.н. “пазарл'к”, обичај кога административните проблеми во Империјата се предмет на пазарење и договарање.

Ако се погледне барем малку подлабоко, примери има уште многу: патријахалноста, митото и корупцијата, политичката улога на судовите, бизнисот „на црно” и многу други нераскинливи компоненти на нашето секојдневно живеење се последица на овдешното силно присуство на отоманската култура. Надоврзувајќи се на Тодорова, слободно велам дека таа култура не може да ја гледаме телеолошки, „била овде и си заминала”; напротив, таа култура останала длабоко вкоренета и на микро и на макро ниво (и во кујната, и во политиката) и ние денес сеуште живееме според нејзиниот код. Затоа можеби и тешко оди прифаќањето на западните либерални модели, зашто овдешниот културен контест е пред се’ отомански.

Затоа, многу важно е да се осознаат овие битни белези кои се нераскинливи од нашиот непосреден културен код, а директно наследство од петиполвековниот живот во рамките на Отоманската империја. Тоа се белези кои не се ексклузивни за Македонците; тоа се белези кои во поголема или помала мера ги имаат сите соседни народи и воопшто многу од народите кои биле во состав на Империјата: тоа се и белези кои не повлекуваат исклучивост, туку сродност. Додека и античкиот и словенскиот наратив придонесуваат за некаква слика на автентичност и историски (морални) права на Македонците, отоманскиот наратив дава една слика за еволуција низ вековите, не на „нацијата”, туку на луѓето кои живееле овде. Прифаќањето на важноста на сопственото отоманско минато, следствено, не имплицира нити постоење на многувековна националност, ниту некакви митови кои би го перпетуирале националистичкиот сентимент.

Би завршил онаму каде што почнав – со дилемата за тоа дали Македонците се антички и/или Словени. Јас велам дека културно, тие не се ниту едното, ниту другото, нити пак амалгам од двете (плус христијанството). Денешните Македонци, како што вели еден мој пријател, се славофони (или македонофони) православни Отоманци. Ако може да се посочува отоманската историја како виновна за денешната назадност, тогаш веројатно може и да и' се признае улогата во оформувањето на денешната култура и начин на живеење.