Послушајте, патриоти

Еден од најсекси зборовите за секој просечен граѓанин кој сака да се занимава со политика и, воопшто, да дискутира на теми од јавен интерес, е секако терминот “патриотизам”. Тоа е поим со едно широко, општо значење, еден од оние зборови кои во исто време значат и сè и ништо. Како и да е, зборот патриотизам го среќавам доста често во многу коментари, пораки и мејлови кои ги добивам како реакција на моите текстови; најчесто посочен како вредност која ми недостасува. А тоа ми отвара цел сет на прашања.

* * *

Како прво, и самиот понекогаш имам проблем да сфатам, што е патриотизам?! Размислувам гласно:

Една гломазна некритичка перцепција на терминот “патриотизам” е дека тој означува “приврзаност (љубов) кон татковината” или попрецизно “гледање низ призма на татковината”, значење кое се извлекува од етимолошкото потекло на зборот: патриа, на латински татковина. И таа приврзаност секој си ја дефинира различно: едни велат дека патриотизам е да си спремен да умреш за татковината и за нацијата, други велат дека патриотизам е да бидеш “свој на своето”, трети велат дека патриотизам е “да си го средиш прво сопствениот двор, па потоа да се грижиш за комшијата”. Ова, се разбира, не се ни одблизу сите дефиниции кои може да се дадат за терминот “патриотизам” како “приврзаност кон татковината” или “гледање низ призма на татковината”; бидејќи во овој случај важи правилото на баналност (како и за секоја дефиниција на работи поврзани со каква било приврзаност) – значи: колку патриоти толку патриотизми и толку различни, па дури и спротиставени “љубови”. Како и да е, едно е заедничко за сите нив: појдовна точка во дефинирањето на патриотизмот е одбраната на вредности (понекогаш и светости), во доменот на политичката сфера; и тоа не обични вредности, туку вредности кои гравитираат околу самото “поле” во кое поединецот се наоѓа (татковината, нацијата, “дворот” и сл.).

Од аспект на политичката филозофија, пак, патриотизмот е дискутабилно празен термин. Патриотизмот, ако поаѓа од приврзаноста на поединецот кон татковината (или заедницата), веројатно би се преточил во политичко делување за доброто на истата таа љубена татковина или заедница. Впрочем, и логично е да се претпостави дека секој кој се бави со политика (етимолошки од полис, на старогрчки град или град-држава, и политес, на старогрчки граѓанин), размислува на едно пошироко ниво, за заедницата, за татковината; оттаму, веројатно сите оние кои се бават со политика (тие кои не се ниту “богови” ни “ѕверови”), имаат иста цел – добробит на татковината. И во тој случај, да се дефинира “патриотизам” е тотално непотребно; исто како што не е потребно да се дефинира желбата за подобар живот. Колоквијално кажано, “и јас и ти би сакале да живееме во подобар свет”; значи, “и јас и ти сме помалку или повеќе патриоти” (освен ако едниот од нас е “бог” или “ѕвер”). Проблемот е што нашите визии за подобар свет се разликуваат, понекогаш и се спротиставуваат.

* * *

Сепак, иако патриотизмот е фрустрирачки неатрактивен за дебата, истражување и воопшто размислување од аспект на политичката социологија и филозофија, тој е доста интересен поим од аспект на политичката и социјалната психологија. Елементите на “љубов” колку што го прават патриотизмот неинтересен од аспект на политиката, дотолку го прават интересен за истражување на поединецот и начинот на кој е тој заљубен во татковината.

Теодор Адорно и соработниците, во епохалниот труд “Авторитарната личност” од 1950, посветуваат одредено внимание и на феноменот на патриотизмот, каде го дефинираат како “слепа приврзаност до вредностите на сопствената национална култура, некритички конформизам (...) и отпор кон припадниците на други нации”. Тие го гледаат патриотизмот пред сè како дел од авторитарниот склоп и особено како средство за стекнување моќ и контролирање на масите од страна на авторитарните политички лидери. Секако, ова не е идеална дефиниција, зашто е еднодимензионална, како што ќе посочат критичарите на Адорно. Она што е недостаток во оваа теорија е што таа априорно ја одредува содржината на терминот патриотизам. Единствените можности за истражување на патриотизмот, оттука, се во поглед на неговиот интензитет. Адорно всушност го прифаќа поедноставеното тврдење дека патриотизмот е “приврзаност кон татковината”, со тоа што она што патриотите го сметаат за позитивно, тој тотално го деконструира и го претставува како инхерентно игнорантно однесување.

Како и да е, барем помеѓу психолозите можат да се најдат многу имиња кои се бават со оваа тема. Еден од најреспектабилните современи автори на топикот “патриотизам” е Ирвин Стауб (инаку Стауб генерално се занимава со истражување на колективното насилство и на геноцидите; една од неговите теми е и војната во Босна; неговата теорија за патриотизмот произлегува од неговите сознанија дека не секогаш тој вродува со милитантно однесување). Според него, патриотизмот треба да се истражува како дводимензионална категорија: едната димензија е онаа веќе прифатената (на интензитетот); втората, спротивно на теоријата на Адорно, е квалитативна: таа одговара на прашањето: каков е тој патриотизам? И тоа е она што Стауб го воведува, а што е многу важно при дискутирањето на тема патриотизам: тој вели дека во основа патриотизмот може да варира помеѓу слеп (или поадекватен македонски превод на blind би бил “ќорав”) и конструктивен.

Но, во суштина, кој е критериумот што е ќорав, а што конструктивен патриотизам? Главниот критериум и кај Стауб е всушност еден вид навраќање на Адорно: ќоравиот патриотизам е “ригидна и нефлексибилна приврзаност за земјата, карактеризирана со непреиспитување на позитивното мислење за неа, железна 'верност', и неприфаќање на критика”. Сепак, овој модел предвидува и постоење на друга варијанта на патриотизмот: “поврзаност со сопствената земја карактеризирана со 'критичка лојалност', константно преиспитување и критичност кон групните практики, мотивирано од желбата за позитивна промена”. Овој модел Стауб и неговите соработници (и оние кои го разработуваат неговиот модел) понатаму го применуваат во различни контексти, и ги истражуваат корелациите со различни варијабли (приврзаност кон нацијата, национализам, чувство на загрозеност, политичка ефикасност на владата, национална ранливост, политичко знаење, политичка информираност и активност, и политичка идеологија). Но она што е најважно за овој текст: за да ги изнијансираат испитаниците на скалата помеѓу ќорав и конструктивен патриотизам, тие поставуваат прашалници од по дваесетина “ќорави” и “конструктивни” тврдења комбинирано, кои се поврзани со политичката ситуација во дадена средина (матичната средина на испитаниците), со кои испитаниците треба да се согласат или да се спротистават (на скалата со повеќе мерни единици). На пример, во САД, поставуваат прашања за историската оправданост на протестите против војната во Виетнам, или пак за критицизмот кон САД како суперсила од страна на остатокот од светот. Но, поголемиот дел од прашањата всушност се општи, и би можеле да се прилагодат на која било средина. Тоа во македонски контекст би одело вака некако: дали се согласувате дека: “луѓето кои не ја поддржуваат Македонија со целото свое срце треба да живеат на некое друго место”; “ако некоја друга земја не се согласува со некоја од позициите на Македонија, јас нема нужно да застанам на страната на Македонија”; “луѓето кои протестираат против владата се добри, интелигентни луѓе”, “ја поддржувам Македонија само зашто е моја земја”, “токму поради фактот што се идентификувам со Македонија, некои од работите со кои таа се одликува ме прават да се чувствувам тажно” итн. Прашањата се многу едноставни, но не би сакал да се оддалечувам од иницијалната тема на овој текст.

* * *

Како за крај, кој би бил ќорав а кој конструктивен патриот во Македонија, тогаш? Дали е ќор или конструктивен мојот најверен читател (кој ме смета за предавник и непатриот) кој има своја профил страница на која повеќе од 100 пати има напишано дека тој е Македонец, и дека ја сака (обединета) Македонија; дали е ќор или конструктивен еден мој друг верен читател кој фрла со дрва и камења на своите сограѓани кои не делат слични визии како него за иднината на земјата; од друга страна, дали се ќори или конструктивни оцрнетите ликови (некои од нив и автори на Окно) кои не се согласуваат со владините политики и историскиот инженеринг кој се спроведува?!

Гледано низ Стаубовиот модел, сепак, излегува дека сите декларирани патриоти (удирачи во гради), се многу повеќе ќори отколку конструктивни; во исто време, сите оние кои “левичарат”, се залагаат за некаква социјална правда и подобра иднина, макар и ризикувајќи ја безбедноста на националните симболи, се во суштина конструктивни патриоти (како што вели еден мој пријател, искрените левичари во суштина се и најголеми патриоти, само што тоа и самите сеуште не го сознале).

Сепак, би завршил со два експлоатирани цитати кои доста сликовито ја илустрираат мојата поента овде:

а) “Нашата земја! (...) За нашата земја, и да е во право, и да не е!” - Стивен Декатур (американски поморски капетан, 1816)

б) “Нашата земја, и да е во право, и да не е! Кога е во право, да ја поддржиме; кога не е, да и помогнеме да излезе на прав пат!” - Карл Шурц (американски државник, 1872)

Останува на патриотите да си одберат.

Слики: Paul Rumsey